२५ डिसेंबर : मनुस्मृती दहन – सामाजिक समतेच्या लढ्याचे ज्वलंत प्रतीक

अकोले | प्रतिनिधी

भारतीय समाजरचनेत समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांसाठी चाललेला संघर्ष हा अचानक उभा राहिलेला नाही. शतकानुशतके चालत आलेल्या अन्यायकारक सामाजिक रचनांविरुद्ध विचारवंतांनी, समाजसुधारकांनी आणि क्रांतिकारकांनी लढा दिला. या लढ्याच्या इतिहासात २५ डिसेंबर १९२७ रोजी महाड येथे झालेले मनुस्मृती दहन हे एक अत्यंत महत्त्वाचे वळण मानले जाते.

मनुस्मृती : अन्यायकारक सामाजिक संहितेचे प्रतीक

मनुस्मृती हा ग्रंथ केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक ग्रंथ न राहता, तो समाजातील एका मोठ्या वर्गासाठी अन्याय, अस्पृश्यता, विषमता आणि गुलामगिरीचे समर्थन करणारा दस्तऐवज ठरला. जन्माच्या आधारे माणसाची किंमत ठरवणे, स्त्रियांना दुय्यम स्थान देणे, शूद्र व अतिशूद्र समाजावर बंधने लादणे या सर्व अमानवी तरतुदींमुळे मनुस्मृती ही समतेविरोधी मानसिकतेचे प्रतीक बनली.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा ऐतिहासिक निर्णय

महाड सत्याग्रहाच्या पार्श्वभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मनुस्मृतीचे दहन करून केवळ एका ग्रंथाचा निषेध केला नाही, तर अमानवी विचारसरणीविरुद्ध बंड पुकारले. हा कृतीशील निषेध होता शब्दांचा नव्हे तर विचारांचा, श्रद्धेच्या नावाखाली चालणाऱ्या अन्यायाचा.

बाबासाहेबांनी स्पष्ट केले होते की,

“जो ग्रंथ माणसाला माणूस मानत नाही, तो ग्रंथ पवित्र ठरू शकत नाही.”

मनुस्मृती दहन : केवळ विध्वंस नव्हे, तर नव्या समाजाची घोषणा

मनुस्मृती दहनाकडे काही लोक केवळ धार्मिक भावना दुखावणारी कृती म्हणून पाहतात. मात्र वास्तवात हे दहन नकारात्मक विध्वंस नव्हे, तर सकारात्मक पुनर्निर्मितीचे प्रतीक होते.
ही घोषणा होती—
समानतेची,
मानवी प्रतिष्ठेची,
आणि न्यायाधिष्ठित समाजव्यवस्थेची.

आजही समाजात जातीय भेदभाव, स्त्रीविरोधी मानसिकता, अस्पृश्यतेचे अवशेष वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येतात. त्यामुळे मनुस्मृती दहनाचा संदेश कालबाह्य झालेला नाही, उलट तो अधिकच सुसंगत ठरतो.

२५ डिसेंबर हा दिवस साजरा करताना तो केवळ विधीपुरता मर्यादित न ठेवता,

संविधानातील मूल्यांची जाणीव
वैज्ञानिक व मानवतावादी दृष्टिकोन
सामाजिक समतेसाठी कृतीशील भूमिका

यांचा स्वीकार करण्याची गरज आहे.

अकोले तालुक्यातील सामाजिक जबाबदारी

अकोले तालुका हा सामाजिक चळवळींचा साक्षीदार राहिलेला भाग आहे. येथेही मनुस्मृती दहन दिन हा विचार मंथनाचा, आत्मपरीक्षणाचा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा दिवस म्हणून पाळला जाणे आवश्यक आहे.

मनुस्मृती दहन म्हणजे द्वेष पसरवणे नव्हे, तर अन्यायकारक विचारसरणीचा अंत करून संविधानिक मूल्यांवर आधारित नवभारत घडवण्याचा निर्धार आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दाखवलेला मार्ग आजही आपल्याला सामाजिक समतेकडे नेणारा दीपस्तंभ आहे.

२५ डिसेंबर हा दिवस आपल्याला एकच प्रश्न विचारायला भाग पाडतो तो म्हणजे आपण अन्यायाच्या बाजूला उभे आहोत, की समतेच्या?