भंडारदरा धरणाची रंजक कहाणी : जवळपास शंभर वर्षांपूर्वी उभा राहिलेला जलअभियांत्रिकीचा ऐतिहासिक वारसा

अकोले : सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये, निसर्गरम्य वातावरणात वसलेले भंडारदरा हे आज महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ म्हणून ओळखले जाते. मात्र भंडारदऱ्याची ओळख केवळ निसर्गसौंदर्य, धबधबे आणि पावसाळी पर्यटनापुरती मर्यादित नाही. या परिसराच्या विकासामागे जवळपास शंभर वर्षांपूर्वी उभे राहिलेले एक महत्त्वाचे जलअभियांत्रिकीचे काम आहे—भंडारदरा धरण अर्थात विल्सन धरण.

आज धरण पाहताना त्याची भव्य रचना सहज लक्षात येते; मात्र हे धरण उभारले जात असताना उपलब्ध तंत्रज्ञान, वाहतूक व्यवस्था आणि डोंगराळ भौगोलिक परिस्थिती लक्षात घेतली तर त्या काळातील हे काम किती मोठे आव्हानात्मक असावे, याची कल्पना येते.

भंडारदरा धरणाचे बांधकाम कधी झाले?

भंडारदरा धरणाच्या निर्मितीचा इतिहास विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीशी जोडलेला आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार धरणाचे बांधकाम 1910-11 च्या सुमारास सुरू झाले आणि 1926 मध्ये पूर्ण झाले.

म्हणजेच या प्रकल्पाला पूर्णत्वास जाण्यासाठी अनेक वर्षे लागली. आजच्या आधुनिक यंत्रसामग्रीच्या तुलनेत त्या काळातील बांधकाम तंत्रज्ञान आणि वाहतूक व्यवस्था अत्यंत मर्यादित होती. त्यामुळे डोंगराळ भागात एवढ्या मोठ्या जलसाठ्याची निर्मिती करणे हे मोठे अभियांत्रिकी आव्हान होते.

एका धरणामागे लपलेली मोठी कहाणी

आज आपण धरण, जलाशय आणि त्याच्या आसपासचे निसर्गरम्य दृश्य पाहतो. पण या दृश्यामागे अनेक वर्षांचे नियोजन, बांधकाम आणि मनुष्यबळाचा मोठा सहभाग होता.

डोंगराळ परिसरात मोठ्या प्रमाणावर बांधकाम साहित्य पोहोचवणे, नदीच्या प्रवाहाचे नियोजन करणे आणि मजबूत धरणरचना उभारणे ही त्या काळातील अत्यंत कठीण कामे होती.

आजच्या काळात मोठ्या प्रकल्पांसाठी क्रेन, आधुनिक काँक्रीट मिक्सिंग प्लांट, अवजड वाहने आणि अत्याधुनिक सर्वेक्षण उपकरणे सहज उपलब्ध आहेत. मात्र भंडारदरा धरण उभारले जात असताना अशी आधुनिक साधने उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे त्या काळातील कामगार आणि अभियंत्यांसमोर मोठे आव्हान होते.

भंडारदरा धरणाला ‘विल्सन धरण’ का म्हणतात?

भंडारदरा धरणाचे अधिकृत नाव विल्सन धरण (Wilson Dam) असे आहे. हे नाव ब्रिटिशकालीन प्रशासनातील अधिकारी सर लेस्ली विल्सन यांच्या नावाशी जोडलेले आहे.

स्थानिक पातळीवर मात्र हे धरण प्रामुख्याने भंडारदरा धरण म्हणूनच ओळखले जाते. त्यामुळे आजही दोन्ही नावे ऐकायला मिळतात.

धरणामुळे बदलला परिसराचा चेहरामोहरा

भंडारदरा जलाशयामुळे केवळ पाणीसाठा निर्माण झाला नाही, तर या संपूर्ण परिसराच्या सामाजिक, आर्थिक आणि भौगोलिक जीवनावर त्याचा परिणाम झाला.

जलसाठ्यामुळे शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढली. त्याचबरोबर पुढील काळात भंडारदरा परिसराची पर्यटनस्थळ म्हणूनही ओळख निर्माण झाली.

आज रंधा धबधबा, कळसूबाई परिसर, आर्थर लेक आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगा यामुळे भंडारदरा देशभरातील पर्यटकांचे आकर्षण बनले आहे.

पावसाळ्यात धरणाचे रूपच बदलते

भंडारदरा परिसराला पावसाळ्यात विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पाऊस झाल्यानंतर धरणाचा जलाशय भरतो आणि परिसराचे रूप अधिकच खुलते.

धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रातील निसर्ग, धबधबे, हिरवाई आणि धुक्याने झाकलेल्या डोंगररांगा पर्यटकांना आकर्षित करतात.

मात्र या निसर्गरम्य दृश्यामागे शंभर वर्षांपूर्वीच्या जलव्यवस्थापनाचा इतिहास आहे, ही बाब अनेक पर्यटकांना माहिती नसते.

एक रंजक तथ्य : आजच्या पर्यटनस्थळामागे शंभर वर्षांपूर्वीची जलव्यवस्थापनाची कल्पना

भंडारदऱ्याची सर्वात रंजक बाब म्हणजे आज ज्याला आपण पर्यटनस्थळ म्हणून पाहतो, त्या परिसरात जवळपास शंभर वर्षांपूर्वी मोठ्या प्रमाणावर जलसाठा निर्माण करण्याचा प्रकल्प उभारण्यात आला होता.

आजच्या पिढीला धरण म्हणजे केवळ मोठी भिंत आणि पाण्याचा साठा असे वाटू शकते. पण भंडारदरा धरणाचा इतिहास पाहिला तर ते तत्कालीन काळातील नियोजन, अभियांत्रिकी आणि जलव्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा नमुना म्हणून पाहता येते.

जुन्या छायाचित्रांत दिसतो इतिहास

भंडारदरा धरणाच्या जुन्या छायाचित्रांकडे पाहिल्यास आजच्या आधुनिक भंडारदऱ्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळे दृश्य दिसते. धरणाच्या बांधकामाचा काळ, त्या वेळची साधने, कामगारांची काम करण्याची पद्धत आणि आजूबाजूचा परिसर यामुळे त्या काळातील परिस्थितीची कल्पना येते.

ही जुनी छायाचित्रे केवळ फोटो नसून अकोले आणि भंडारदरा परिसराच्या विकासाच्या इतिहासाची दृश्य कागदपत्रे आहेत. 

आज धरणाच्या भव्य रचनेकडे पाहताना त्या काळातील हजारो हातांनी केलेल्या श्रमांची आठवण ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

अकोलेच्या इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग

भंडारदरा हे आज अकोले तालुक्याची ओळख निर्माण करणाऱ्या प्रमुख ठिकाणांपैकी एक आहे. पर्यटन, शेती, जलसंपदा आणि सह्याद्रीचा निसर्ग या सर्वांचा भंडारदऱ्याशी जवळचा संबंध आहे.

म्हणूनच भंडारदरा धरणाचा इतिहास हा केवळ एका धरणाचा इतिहास नाही. तो अकोले तालुक्याच्या सामाजिक, आर्थिक आणि पर्यटन विकासाच्या इतिहासाचाही एक महत्त्वाचा भाग आहे.

जवळपास शंभर वर्षांनंतरही भंडारदरा आकर्षणाचे केंद्र

धरणाला जवळपास शंभर वर्षांचा इतिहास लाभला आहे. काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले आणि परिसराचा विकास झाला; मात्र भंडारदरा धरणाचे महत्त्व कायम आहे.

आज येथे येणारा पर्यटक कदाचित जलाशयाचे सौंदर्य, डोंगर, धबधबे आणि हिरवाई पाहण्यासाठी येतो. पण या सगळ्यामागे उभा असलेला इतिहास समजून घेतला, तर भंडारदऱ्याचे सौंदर्य आणखी वेगळ्या नजरेने अनुभवता येते.

एकेकाळी कठीण अभियांत्रिकी आव्हान असलेले हे धरण आज अकोलेच्या ओळखीचा आणि सह्याद्रीच्या इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग बनले आहे.

भंडारदरा धरणाची काही महत्त्वाची तथ्ये

• नाव: भंडारदरा धरण / विल्सन धरण (आता राघोजी भांगारे धरण)
• स्थान: अकोले तालुका, अहिल्यानगर जिल्हा, महाराष्ट्र
• बांधकामाचा कालखंड: अंदाजे 1910-11 ते 1926
• नदी: प्रवरा नदी
• विशेष ओळख: महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक जलसाठा प्रकल्पांपैकी एक
• आजची ओळख: जलसंपदा प्रकल्पासोबतच प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ
• परिसरातील आकर्षणे: आर्थर लेक, रंधा धबधबा, कळसूबाई परिसर आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा

भंडारदरा पाहताना फक्त धरण पाहू नका; त्यामागे जवळपास शंभर वर्षांपूर्वी लिहिला गेलेला अकोलेच्या विकासाचा इतिहासही पाहा.

About The Author