‘बाबासाहेब नव्हते तरी महिलांची प्रगती झाली’ — इतिहासाचा अर्धा भाग सांगून पूर्ण सत्य लपवता येत नाही

सोशल मीडियावर सध्या एक व्हिडिओ खूप फिरतोय. त्यात एक बाई म्हणत्यात, “बाबासाहेब आंबेडकर नसते तरी महिलांची प्रगती होत होती.” आणि पुरावा म्हणून जिजाऊंचं नाव घेतलं जातंय. ठीक आहे. पण आधी एक प्रश्न विचारायला हवा. एखाद्या समाजात दोन चार कर्तृत्ववान स्त्रिया पुढे आल्या. म्हणजे त्या काळातल्या सगळ्या स्त्रियांना शिक्षणाचं दार उघडं होतं का? इतिहासात डोकावून पाहिले तर याचे उत्तर ‘नाही‘ असे येते.

जिजाऊ आणि स्त्रीशिक्षणाचा खरा इतिहास

जिजाऊ महाराष्ट्राच्या इतिहासातल्या अत्यंत महत्त्वाच्या व्यक्ती आहेत. शिवाजी महाराजांच्या घडणीत त्यांचा मोठा वाटा होता. हे इतिहास मान्य करतो. पण जिजाऊ होत्या म्हणजे त्या काळातल्या सगळ्या मुलींना शाळेत जाता यायचं का? नाही. कारण इतिहासात एखादी अपवादात्मक व्यक्ती असणं वेगळं. त्या व्यक्तीस त्या प्रकारची संधी देखील उपलब्ध होती आणि ती संधी संपूर्ण समाजाला उपलब्ध असणं वेगळं. या दोन गोष्टी एक नाहीत.

मग सावित्रीबाई फुले शाळा का काढत होत्या?

जर स्त्रियांना आधीपासूनच शिक्षणाचं दार उघडं होतं, तर ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींसाठी वेगळी शाळा का काढली?1848 साली पुण्यात फुले दाम्पत्याने मुलींसाठी आधुनिक शाळा सुरू केली. त्यांच्या या कामामागे जात आणि लिंगभेदाविरुद्धचा संघर्ष होता. 1851 साली ज्योतिराव फुले यांनी मुलींसाठी शाळा सुरू केली. आणि नंतर महार मांग मुलींसाठीही शाळा उभारली. कारण स्त्रीशिक्षण हे समाजाच्या उन्नतीसाठी आवश्यक आहे, ही त्यांची भूमिका होती. म्हणजे प्रश्न फक्त “महिला शिकल्या का” एवढाच नव्हता. प्रश्न होता, कोणत्या महिलांना शिकण्याची संधी होती? कोणत्या जातीतल्या महिलांना होती? आणि कोणत्या महिलांसाठी शिक्षणाचं दार बंद होतं?

पंडिता रमाबाई आणि आनंदीबाई जोशी. उदाहरण की अपवाद?

अनेकदा पंडिता रमाबाई आणि आनंदीबाई जोशी यांची उदाहरणं देत म्हटलं जातं, “बाबासाहेबांपूर्वीच भारतीय महिला उच्च शिक्षण घेत होत्या.” या दोन्ही स्त्रियांचं कर्तृत्व नाकारण्याचं कारणच नाही. त्या भारतीय स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासातल्या महत्त्वाच्या व्यक्ती आहेत. पण त्यांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेणं तितकंच आवश्यक आहे. आनंदीबाई जोशी चित्पावन ब्राह्मण कुटुंबातून आल्या. वडिलांनी शिक्षण दिलं. पतीनेही प्रोत्साहन दिलं. त्या अमेरिकेत जाऊन पाश्चात्त्य वैद्यकशास्त्राची पदवी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक ठरल्या. पंडिता रमाबाईंचे वडील अनंतशास्त्री डोंगरे संस्कृत पंडित होते. त्यांनी रमाबाईंना घरी संस्कृत शिकवलं. म्हणून या स्त्रियांचं यश नाकारायचं नाही. पण त्यांना उदाहरण म्हणून दाखवताना त्यांचा सामाजिक आणि कौटुंबिक संदर्भ लपवायचा देखील नाही. एकीकडे एखाद्या कुटुंबातल्या मुलीला वडिलांकडून शिक्षण मिळत होतं. दुसरीकडे समाजातल्या मोठ्या घटकांसाठी औपचारिक शिक्षणाचं दारच उघडं नव्हतं. हा फरक समजून घेतल्याशिवाय इतिहासाची पूर्ण समज होणार नाही.

शाहू महाराजांनी नेमकं काय केलं?

छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांचं कामही याच व्यापक सामाजिक संदर्भात पाहावं लागतं. शाहू महाराजांनी मागासलेल्या वर्गांतल्या मुली आणि स्त्रियांना मोफत शिक्षणाची सुविधा निर्माण केली. ना महिलांनी शिक्षण घ्यावं अशी इच्छा होती. त्यांनी महिलांसाठी शुल्कमाफीसारखे उपाय केले. आणि अस्पृश्यांच्या शिक्षणासाठीही प्रयत्न केले. 1919 साली त्यांनी निम्न जातीतल्या विद्यार्थ्यांसाठी मोफत शिक्षणाची व्यवस्था केली. म्हणजे शाहू महाराजांचा प्रश्न “काही स्त्रिया शिकल्या” इतका मर्यादित नव्हता. त्यांच्या कामाचा केंद्रबिंदू होता, शिक्षण समाजाच्या अधिक व्यापक घटकांपर्यंत पोहोचवणं.

आणि मग बाबासाहेब आंबेडकर?

इथे इतिहासाचा पुढचा टप्पा येतो. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्त्रीच्या समानतेचा प्रश्न फक्त शिक्षणापुरता मर्यादित ठेवला नाही. त्यांच्या कायदेविषयक कामात स्त्रीला वारसाहक्क, संपत्तीतला हक्क, विवाह आणि घटस्फोटाशी संबंधित अधिकार यांसारख्या प्रश्नांचा समावेश होता. हिंदू कोड बिलात त्यांनी महिलांना पुरुषांप्रमाणे समान सामाजिक आणि आर्थिक दर्जा मिळणं आवश्यक आहे, असं प्रतिपादन केलं. 1951 साली हिंदू कोड बिलाच्या प्रश्नावर मतभेद झाल्यानंतर आंबेडकरांनी कायदेमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला. म्हणून बाबासाहेबांचं योगदान फक्त “महिलांना शिकायला सांगा” एवढ्यावर संपत नाही. त्यांचा संघर्ष स्त्रीच्या कायदेशीर आणि सामाजिक समानतेशी जोडलेला होता. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे भारतीय स्त्रियांसाठी योगदान याच्यावर भले मोठे पुस्तक लिहले तरी ते कमीच पडेल.

खरी गोष्ट अशी आहे

इतिहासात जिजाऊ होत्या.

पंडिता रमाबाई होत्या.

आनंदीबाई जोशी होत्या.

पण यावरून त्या काळातल्या प्रत्येक मुलीला शिक्षणाची समान संधी होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उलट, स्त्रीशिक्षणाचा इतिहास पाहिला तर दिसतं की समाजातल्या जात, वर्ग, लिंग आणि सामाजिक स्थान यांचा शिक्षणाच्या संधींवर परिणाम होत होता. म्हणून एखाद्या अपवादात्मक यशस्वी महिलेचं उदाहरण पुढे करून संपूर्ण समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती चांगली होती, असं सांगणं म्हणजे इतिहासाचा संदर्भ कापून फक्त एक तुकडा दाखवणं. असे दाखवून बाबासाहेब फुले यांचे महत्व कमी करणारे नक्की कोण याचा शोध घेतला तर आपल्याला हे टेक लोक असल्याचे दिसतील जे वर्णव्यवस्थेला , जातीव्यवस्थेला कायम ठेऊन आपले हित साधून घेणारी लोक आहेत त्यामुळे ते असला भलता सलता प्रचार करून येथील बहुजन जनतेला भरकटवतात आणि आपले हित साधून घेतात.

फुले, शाहू आणि आंबेडकर यांचं महत्त्व इथेच आहे

फुले दाम्पत्याने मुलींसाठी शाळा उघडली. शाहू महाराजांनी शिक्षणाचा लाभ मागासलेल्या घटकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी राज्यसत्तेचा वापर केला. आंबेडकरांनी शिक्षणाबरोबरच सामाजिक आणि कायदेशीर समानतेचा प्रश्न उभा केला. ही तिन्ही कामं एका मोठ्या प्रक्रियेतले वेगवेगळे टप्पे म्हणून पाहता येतात. म्हणून प्रश्न “बाबासाहेब होते म्हणूनच त्यांच्याआधी एकही महिला शिकली नाही” असा नाही. आणि प्रश्न “बाबासाहेब नव्हते तरी काही महिला शिकल्या, त्यामुळे त्यांच्या कामाची गरज नव्हती” असाही नाही. खरा प्रश्न आहे, ज्या समाजात मोजक्या महिलांना संधी मिळत होती, त्या संधी सर्वसामान्य स्त्रियांपर्यंत नेण्यासाठी कोण लढलं? याचं उत्तर शोधताना फुले, शाहू आणि आंबेडकर यांच्या कामाकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. इतिहास हा कोणाची महती कमी करण्यासाठी किंवा कोणाला देवत्व देण्यासाठी नसतो. इतिहासाचा उपयोग समाजाला प्रश्न विचारायला शिकवण्यासाठी असतो.

आणि आज सोशल मीडियावर एखादा व्हिडिओ व्हायरल झाला म्हणून त्यातले निष्कर्ष स्वीकारण्याआधी एकदा कागदपत्रांकडे, इतिहासाकडे आणि त्या काळातल्या सामाजिक वास्तवाकडे पाहणं गरजेचं आहे.

कारण इतिहासातल्या एखाद्या अपवादाची गोष्ट सांगणं सोपं आहे.

पण त्या अपवादामागे बंद असलेल्या हजारो दारांचा इतिहास सांगणं ही खरी जबाबदारी आहे.

About The Author