मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे कोणती? वारंवार लघवी, तहान आणि थकवा जाणवत असल्यास दुर्लक्ष करू नका

आरोग्य विशेष | NewsAkole

मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे कोणती, मधुमेह होण्यापूर्वी शरीरात कोणते बदल दिसतात आणि रक्तातील साखर वाढल्याचे कसे ओळखावे, असे प्रश्न अनेकांना पडतात. वारंवार लघवीला जाणे, सतत तहान लागणे, नेहमीपेक्षा जास्त भूक लागणे, विनाकारण वजन कमी होणे आणि सतत थकवा जाणवणे ही मधुमेहाची काही सामान्य लक्षणे आहेत. मात्र, प्रत्येक रुग्णाला ही लक्षणे दिसतीलच असे नाही. विशेषतः टाइप २ मधुमेह अनेक वर्षे लक्षात न येता राहू शकतो.

त्यामुळे लक्षणे दिसण्याची वाट न पाहता गरजेनुसार रक्तातील साखरेची तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) यांच्या माहितीनुसार, वेळेवर निदान आणि योग्य उपचारांमुळे मधुमेहामुळे होणाऱ्या गुंतागुंतींचा धोका कमी करता येतो.

मधुमेह म्हणजे काय?

मधुमेहाला इंग्रजीमध्ये Diabetes Mellitus असे म्हणतात. शरीरातील रक्तातील ग्लुकोज अर्थात साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यासाठी इन्सुलिन या संप्रेरकाची महत्त्वाची भूमिका असते. स्वादुपिंडातून तयार होणारे इन्सुलिन शरीरातील पेशींना ग्लुकोजचा ऊर्जेसाठी वापर करण्यास मदत करते.

शरीरात पुरेसे इन्सुलिन तयार होत नसल्यास किंवा शरीर इन्सुलिनचा योग्य वापर करू शकत नसल्यास रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढू शकते. दीर्घकाळ रक्तातील साखर जास्त राहिल्यास हृदय, मूत्रपिंडे, डोळे, मज्जातंतू आणि रक्तवाहिन्यांवर परिणाम होऊ शकतो.

स्रोत: जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) – Diabetes

मधुमेहाची सुरुवातीची १० प्रमुख लक्षणे

१. वारंवार लघवीला जाणे

मधुमेहाचे एक सामान्य लक्षण म्हणजे नेहमीपेक्षा जास्त वेळा लघवीला जाणे. रक्तातील साखरेचे प्रमाण खूप वाढल्यास मूत्रपिंडांना अतिरिक्त ग्लुकोज बाहेर टाकण्यासाठी अधिक काम करावे लागू शकते. त्यामुळे लघवीचे प्रमाण वाढू शकते.

विशेषतः रात्री वारंवार लघवीसाठी उठावे लागत असेल आणि त्यासोबत जास्त तहान किंवा थकवा जाणवत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

मात्र, वारंवार लघवी होण्यामागे मूत्रमार्गाचा संसर्ग, काही औषधे किंवा इतर कारणेही असू शकतात.

२. सतत तहान लागणे

भरपूर पाणी प्यायल्यानंतरही पुन्हा पुन्हा तहान लागत असेल, तर त्याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. रक्तातील साखर वाढल्यामुळे शरीरातून जास्त द्रव बाहेर जाऊ शकतो आणि निर्जलीकरण होऊ शकते.

सतत तहान लागणे आणि वारंवार लघवी होणे ही दोन्ही लक्षणे एकत्र दिसल्यास रक्तातील साखरेची तपासणी करण्याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

३. नेहमीपेक्षा जास्त भूक लागणे

पुरेसे जेवण केल्यानंतरही वारंवार भूक लागत असेल, तर त्यामागे विविध कारणे असू शकतात. मधुमेहामध्ये शरीराला रक्तातील ग्लुकोजचा योग्य वापर करता न आल्यास काही व्यक्तींना सतत भूक लागल्यासारखे वाटू शकते.

हे लक्षण एकटे असल्यास मधुमेहाचे निदान करता येत नाही. मात्र, जास्त भूक, तहान, वारंवार लघवी आणि वजन कमी होणे अशी लक्षणे एकत्र दिसल्यास तपासणी करून घ्यावी.

४. विनाकारण वजन कमी होणे

आहार किंवा व्यायामात विशेष बदल न करता वजन कमी होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

विशेषतः काही आठवड्यांत किंवा महिन्यांत अनपेक्षितपणे वजन कमी होत असेल आणि त्यासोबत तहान, वारंवार लघवी किंवा अशक्तपणा जाणवत असेल, तर रक्तातील साखरेची तपासणी आवश्यक ठरू शकते.

टाइप १ मधुमेहामध्ये लक्षणे काही दिवसांत किंवा आठवड्यांत वेगाने वाढू शकतात. त्यामुळे अचानक वजन कमी होणे आणि इतर लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

५. सतत थकवा आणि अशक्तपणा

पुरेशी झोप घेतल्यानंतरही थकवा जाणवत असेल, काम करताना लवकर दम लागत असेल किंवा नेहमीपेक्षा कमी ऊर्जा जाणवत असेल, तर त्यामागे मधुमेहासह अनेक कारणे असू शकतात.

रक्तातील ग्लुकोजचा पेशींना ऊर्जेसाठी योग्य वापर करता न आल्यास थकवा जाणवू शकतो. मात्र, रक्ताची कमतरता, थायरॉईडचे विकार, झोपेची कमतरता आणि इतर आरोग्य समस्यांमुळेही थकवा येऊ शकतो.

६. दृष्टी धूसर होणे

अचानक किंवा अधूनमधून दृष्टी धूसर होत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. रक्तातील साखरेच्या वाढलेल्या प्रमाणामुळे डोळ्यांच्या लेन्समधील द्रवाच्या संतुलनावर परिणाम होऊन दृष्टी तात्पुरती धूसर होऊ शकते.

दीर्घकाळ मधुमेह नियंत्रणात नसल्यास डोळ्यांच्या पडद्यालाही नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे दृष्टीत बदल जाणवल्यास नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

अचानक दृष्टी कमी होणे किंवा दृष्टी जाणे ही तातडीने वैद्यकीय मदत घेण्याची परिस्थिती आहे.

७. जखम भरून येण्यास विलंब होणे

हात-पायांना झालेली जखम, खरचटणे किंवा त्वचेवरील जखम नेहमीपेक्षा उशिरा भरून येत असेल, तर रक्तातील साखरेसह इतर संभाव्य कारणांची तपासणी करणे आवश्यक आहे.

मधुमेहामुळे रक्तवाहिन्या आणि मज्जातंतूंवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे विशेषतः पायांवरील जखमांकडे दुर्लक्ष केल्यास संसर्गाचा धोका वाढू शकतो.

पायावर जखम, सूज, लालसरपणा, पू किंवा काळपटपणा दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांकडे जा.

८. वारंवार त्वचा किंवा मूत्रमार्गाचा संसर्ग होणे

काही व्यक्तींमध्ये रक्तातील साखर जास्त असल्यास त्वचेचे किंवा मूत्रमार्गाचे संसर्ग वारंवार होऊ शकतात. महिलांमध्ये बुरशीजन्य संसर्ग पुन्हा पुन्हा होणे हेही काही वेळा मधुमेहाशी संबंधित असू शकते.

तथापि, वारंवार संसर्ग होण्याची इतर कारणेही असतात. त्यामुळे केवळ या लक्षणावरून मधुमेह असल्याचा निष्कर्ष काढू नये.

९. हात-पायांना मुंग्या येणे किंवा बधिरपणा

हात-पायांमध्ये मुंग्या येणे, जळजळ होणे किंवा संवेदना कमी झाल्यास त्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. दीर्घकाळ रक्तातील साखर जास्त राहिल्याने मज्जातंतूंना नुकसान होऊ शकते.

हे लक्षण मधुमेहाच्या सुरुवातीला प्रत्येकाला दिसत नाही. मात्र, सतत मुंग्या येत असतील किंवा पायांची संवेदना कमी होत असेल, तर वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.

१०. त्वचेवर काळपट डाग दिसणे

मानेच्या मागील बाजूस, काखेत किंवा जांघेच्या घड्यांमध्ये त्वचा जाड आणि काळपट होत असल्यास त्याला काही वेळा Acanthosis Nigricans असे म्हणतात.

हा बदल इन्सुलिन प्रतिरोधाशी संबंधित असू शकतो आणि काही व्यक्तींमध्ये टाइप २ मधुमेहाचा धोका दर्शवू शकतो. मात्र, त्वचेवरील प्रत्येक काळपट डाग हा मधुमेहाचा संकेत नसतो. डॉक्टरांच्या तपासणीनंतरच योग्य निष्कर्ष काढावा.

संदर्भ: CDC – Diabetes Symptoms

मधुमेहाची लक्षणे नसतानाही आजार असू शकतो का?

होय. विशेषतः टाइप २ मधुमेहामध्ये सुरुवातीला कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नसू शकतात. काही व्यक्तींना नियमित आरोग्य तपासणीदरम्यान रक्तातील साखर वाढल्याचे समजते.

खालील व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने मधुमेह तपासणीचा विचार करावा:

• जास्त वजन किंवा पोटाभोवती चरबी असलेल्या व्यक्ती.
• आई-वडील किंवा जवळच्या कुटुंबीयांना टाइप २ मधुमेह असलेल्या व्यक्ती.
• शारीरिक हालचाल कमी असलेल्या व्यक्ती.
• पूर्वी गर्भावस्थेतील मधुमेह झालेल्या महिला.
• उच्च रक्तदाब किंवा इतर चयापचयविषयक जोखीम असलेल्या व्यक्ती.
• वय आणि वैयक्तिक जोखमींनुसार नियमित तपासणीची गरज असलेल्या व्यक्ती.

कोणत्या वयात आणि किती अंतराने तपासणी करावी, हे व्यक्तीचे वय, वैद्यकीय इतिहास आणि इतर जोखमी लक्षात घेऊन डॉक्टर ठरवू शकतात.

मधुमेह ओळखण्यासाठी कोणत्या रक्ताच्या तपासण्या कराव्यात?

मधुमेहाचे निदान केवळ लक्षणांवरून होत नाही. रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण मोजणाऱ्या तपासण्यांची आवश्यकता असते.

तपासणी	मधुमेह दर्शवणारी सामान्य निदान मर्यादा
उपाशीपोटी रक्तातील साखर (Fasting Plasma Glucose)	१२६ mg/dL किंवा अधिक
HbA1c	६.५% किंवा अधिक
७५ ग्रॅम ग्लुकोज घेतल्यानंतर दोन तासांची OGTT तपासणी	२०० mg/dL किंवा अधिक
कोणत्याही वेळी रक्तातील साखर (Random Plasma Glucose)	२०० mg/dL किंवा अधिक, त्यासोबत मधुमेहाची ठरावीक लक्षणे असल्यास

महत्त्वाचे: या मर्यादा प्रौढ, गर्भवती नसलेल्या व्यक्तींसाठी वापरल्या जाणाऱ्या सामान्य निदान निकषांवर आधारित आहेत. गर्भावस्थेत वेगळे निकष लागू होतात. स्पष्टपणे रक्तातील साखर खूप वाढलेली नसल्यास निदानाची पुष्टी करण्यासाठी डॉक्टर पुन्हा तपासणी करण्यास सांगू शकतात.

HbA1c तपासणीमधून साधारण मागील दोन ते तीन महिन्यांतील रक्तातील साखरेच्या सरासरी स्थितीचा अंदाज मिळतो. या तपासणीसाठी सामान्यतः उपाशी राहण्याची गरज नसते; मात्र, त्याच वेळी इतर तपासण्या करायच्या असल्यास प्रयोगशाळेच्या सूचनांचे पालन करावे.

मधुमेह होऊ नये म्हणून काय करावे?

टाइप २ मधुमेहाचा धोका कमी करण्यासाठी जीवनशैलीत काही बदल उपयोगी ठरू शकतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीचा धोका वेगळा असतो आणि सर्व प्रकारचा मधुमेह जीवनशैलीतील बदलांनी टाळता येतोच असे नाही.

१. संतुलित आहार घ्या

• आहारात पालेभाज्या, इतर भाज्या, कडधान्ये आणि डाळींचा समावेश करा.
• संपूर्ण धान्ये आणि तंतुमय पदार्थांना प्राधान्य द्या.
• साखर घातलेली पेये आणि अतिप्रमाणात गोड पदार्थ घेणे कमी करा.
• जेवणाचे प्रमाण आणि वेळ शक्यतो नियमित ठेवा.
• वैयक्तिक गरजेनुसार आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

भात किंवा पोळी पूर्णपणे बंद करणे प्रत्येकासाठी आवश्यक नसते. एकूण आहार, प्रमाण आणि शारीरिक हालचाल यांचा एकत्रित विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

२. नियमित शारीरिक हालचाल करा

चालणे, सायकल चालवणे, पोहणे किंवा स्वतःला योग्य वाटणारा व्यायाम नियमित करा. अनेक प्रौढांसाठी आठवड्यात किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेची शारीरिक हालचाल हे एक सामान्य लक्ष्य आहे. मात्र, आधीपासून आजार किंवा हालचालींवरील मर्यादा असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

३. वजन नियंत्रणात ठेवा

जास्त वजन असल्यास सुरक्षित आणि सातत्यपूर्ण पद्धतीने वजन कमी केल्याने काही व्यक्तींमध्ये टाइप २ मधुमेहाचा धोका कमी होऊ शकतो. अतिशय कमी खाणे, झटपट वजन कमी करण्याचे उपाय किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधे घेणे टाळा.

४. पुरेशी झोप घ्या

नियमित झोपेची वेळ ठेवा. सतत झोप कमी होत असल्यास किंवा मोठ्याने घोरणे आणि झोपेत श्वास अडखळणे अशी लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

५. नियमित आरोग्य तपासणी करा

जोखीम घटक असलेल्या व्यक्तींनी लक्षणे नसली तरी रक्तातील साखरेची तपासणी कधी करावी, याबाबत डॉक्टरांशी चर्चा करावी.

मधुमेहाची कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने रुग्णालयात जावे?

काही परिस्थितींमध्ये रक्तातील साखर अत्यंत वाढल्यामुळे जीवघेणी गुंतागुंत होऊ शकते. खालील लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या:

• वारंवार उलट्या होणे किंवा पोटात तीव्र दुखणे.
• खूप तहान आणि लघवीसोबत तीव्र अशक्तपणा किंवा निर्जलीकरण.
• वेगाने किंवा खोल श्वास घेणे.
• श्वासाला फळांसारखा वास येणे.
• गोंधळ, असामान्य गुंगी किंवा बेशुद्ध पडणे.

ही लक्षणे डायबेटिक केटोॲसिडोसिससारख्या गंभीर स्थितीची चिन्हे असू शकतात. विशेषतः टाइप १ मधुमेहामध्ये ही स्थिती वेगाने विकसित होऊ शकते. अशा वेळी घरगुती उपाय करून वेळ घालवू नये.

मधुमेहाची सुरुवातीची लक्षणे म्हणून वारंवार लघवी होणे, सतत तहान लागणे, जास्त भूक लागणे, विनाकारण वजन कमी होणे, थकवा आणि दृष्टी धूसर होणे यांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. मात्र, ही लक्षणे इतर आजारांमुळेही होऊ शकतात आणि मधुमेह असलेल्या अनेक व्यक्तींना सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत.

त्यामुळे लक्षणे दिसल्यास योग्य वैद्यकीय सल्ला घ्या, आवश्यक रक्ततपासण्या करा आणि निदान झाल्यास डॉक्टरांनी सांगितलेले उपचार नियमितपणे घ्या. केवळ घरगुती उपाय, काढे किंवा आहारातील बदल यांवर अवलंबून राहून औषधे स्वतःहून बंद करू नका.

Disclaimer : हा लेख सर्वसाधारण जनजागृतीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही.

About The Author