उच्च रक्तदाब: लक्षणे, कारणे आणि प्रतिबंध; BP नियंत्रणात ठेवण्यासाठी जाणून घ्या महत्त्वाच्या गोष्टी

उच्च रक्तदाब म्हणजेच हाय ब्लड प्रेशर (High Blood Pressure) ही एक सामान्य; पण दुर्लक्ष केल्यास गंभीर ठरू शकणारी आरोग्य समस्या आहे. विशेष म्हणजे, अनेक व्यक्तींना रक्तदाब वाढलेला असूनही कोणतीही स्पष्ट लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे नियमित रक्तदाब तपासणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, मीठाचे प्रमाण कमी करणे आणि आवश्यकतेनुसार डॉक्टरांनी दिलेली औषधे घेणे यामुळे रक्तदाब नियंत्रणात ठेवता येऊ शकतो.

या लेखात उच्च रक्तदाब म्हणजे काय, त्याची लक्षणे आणि कारणे कोणती, रक्तदाब किती असावा आणि उच्च रक्तदाबापासून बचाव कसा करावा, याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.

उच्च रक्तदाब म्हणजे काय?

आपले हृदय रक्त पंप करताना रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींवर जो दाब निर्माण होतो, त्याला रक्तदाब म्हणतात. हा दाब दीर्घकाळ सामान्य मर्यादेपेक्षा जास्त राहिल्यास त्या स्थितीला उच्च रक्तदाब किंवा हायपरटेन्शन (Hypertension) असे म्हणतात.

रक्तदाब दोन आकड्यांमध्ये मोजला जातो. उदाहरणार्थ, 120/80 mmHg.

वरचा आकडा (सिस्टोलिक): हृदय आकुंचन पावून रक्त पंप करताना रक्तवाहिन्यांवर निर्माण होणारा दाब.
खालचा आकडा (डायस्टोलिक): हृदय दोन ठोक्यांमधील विश्रांतीच्या अवस्थेत असताना रक्तवाहिन्यांमध्ये असणारा दाब.

जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO), वेगवेगळ्या दिवशी केलेल्या मोजमापांमध्ये वरचा रक्तदाब 140 mmHg किंवा त्यापेक्षा जास्त अथवा खालचा रक्तदाब 90 mmHg किंवा त्यापेक्षा जास्त आढळल्यास उच्च रक्तदाबाचे निदान केले जाऊ शकते. मात्र, डॉक्टर संपूर्ण आरोग्यस्थिती आणि योग्य पद्धतीने घेतलेल्या मोजमापांचा विचार करून निदान करतात.

उच्च रक्तदाबाची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

उच्च रक्तदाब असलेल्या अनेक लोकांना सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे केवळ लक्षणांच्या आधारे रक्तदाब सामान्य आहे की वाढलेला, हे ठरवता येत नाही.

काही व्यक्तींना, विशेषतः रक्तदाब खूप वाढल्यास, पुढील त्रास जाणवू शकतात.

१. डोकेदुखी

काही वेळा तीव्र रक्तदाबवाढीसोबत डोकेदुखी होऊ शकते. मात्र, प्रत्येक डोकेदुखीचे कारण उच्च रक्तदाबच असते असे नाही.

२. चक्कर येणे

चक्कर येण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. रक्तदाब वाढणे किंवा कमी होणे हे त्यापैकी एक कारण असू शकते. वारंवार चक्कर येत असल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.

३. दृष्टी धूसर होणे

रक्तदाब खूप वाढल्यास डोळ्यांवर परिणाम होऊन दृष्टी धूसर होऊ शकते. अचानक दृष्टी कमी होणे किंवा दृष्टीत मोठा बदल जाणवणे हे तातडीच्या तपासणीचे कारण आहे.

४. छातीत दुखणे किंवा दडपण जाणवणे

छातीत दुखणे हे हृदयाशी संबंधित गंभीर समस्येचे लक्षण असू शकते. छातीत तीव्र वेदना, श्वास घेण्यास त्रास किंवा घाम येणे अशी लक्षणे असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

५. धाप लागणे

विशेषतः विश्रांती घेतानाही श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा त्रासामागे हृदय किंवा फुफ्फुसांशी संबंधित कारणे असू शकतात.

महत्त्वाचे: उच्च रक्तदाबाची खात्री करण्याचा विश्वासार्ह मार्ग म्हणजे रक्तदाब योग्य पद्धतीने मोजणे. लक्षणे नसली तरी रक्तदाब वाढलेला असू शकतो.

उच्च रक्तदाब होण्याची प्रमुख कारणे

उच्च रक्तदाब होण्यामागे जीवनशैली, आनुवंशिकता, वय आणि काही आजार यांचा एकत्रित परिणाम असू शकतो.

१. आहारात मीठाचे जास्त प्रमाण

जास्त मीठ खाणे हे उच्च रक्तदाबाचे महत्त्वाचे जोखमीचे कारण आहे. लोणचे, पापड, खारवलेले पदार्थ, फरसाण, चिप्स, पॅकेज्ड स्नॅक्स आणि प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमधून शरीरात जास्त सोडियम जाऊ शकते.

२. शारीरिक हालचालींचा अभाव

दिवसभर बसून काम करणे, चालण्याचा अभाव आणि व्यायाम न करणे यामुळे वजन वाढण्यासह उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढू शकतो.

३. जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा

शरीराचे वजन जास्त असल्यास हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर अधिक ताण येऊ शकतो. संतुलित आहार आणि नियमित शारीरिक हालचालींनी वजन निरोगी मर्यादेत ठेवण्यास मदत होते.

४. मानसिक ताण आणि अपुरी झोप

दीर्घकाळचा ताण आणि झोपेच्या समस्या रक्तदाब नियंत्रणावर परिणाम करू शकतात. नियमित झोप, विश्रांती आणि ताण व्यवस्थापनासाठी वेळ देणे उपयुक्त ठरते.

५. तंबाखू आणि मद्यपान

तंबाखू व निकोटीनमुळे रक्तदाब आणि हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. मद्यपानाचे अधिक प्रमाणही रक्तदाब वाढवू शकते.

६. वय आणि आनुवंशिकता

वाढत्या वयाबरोबर उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढू शकतो. कुटुंबातील जवळच्या व्यक्तींना उच्च रक्तदाब असल्यास स्वतःची नियमित तपासणी करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

७. मधुमेह आणि मूत्रपिंडाचे आजार

मधुमेह, मूत्रपिंडाचे काही आजार आणि इतर आरोग्यसमस्या उच्च रक्तदाबाशी संबंधित असू शकतात. अशा व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित तपासणी करावी.

काही औषधे किंवा इतर वैद्यकीय स्थितींमुळेही रक्तदाब वाढू शकतो. त्यामुळे रक्तदाब सतत वाढलेला आढळल्यास कारण शोधण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

रक्तदाब किती असावा?

प्रौढ व्यक्तींमध्ये रक्तदाबाचे आकडे समजून घेण्यासाठी खालील तक्ता उपयुक्त आहे.

रक्तदाबाचे मोजमाप	साधारण अर्थ
120/80 mmHg पेक्षा कमी	सामान्य मर्यादेत असू शकतो
वारंवार 120–139 वरचा किंवा 80–89 खालचा आकडा	लक्ष ठेवणे आणि वैद्यकीय मार्गदर्शन घेणे उपयुक्त
वेगवेगळ्या दिवशी 140 किंवा अधिक वरचा अथवा 90 किंवा अधिक खालचा आकडा	उच्च रक्तदाबासाठी वैद्यकीय तपासणी आवश्यक
180 पेक्षा जास्त वरचा किंवा 120 पेक्षा जास्त खालचा आकडा	तातडीने वैद्यकीय मार्गदर्शन आवश्यक

वेगवेगळ्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये रक्तदाबाच्या वर्गीकरणात काही फरक असू शकतो. एकाच मोजमापावरून स्वतः निदान करू नये. वय, इतर आजार, गर्भधारणा आणि वैयक्तिक जोखीम यानुसार रक्तदाबाचे लक्ष्य बदलू शकते.

उच्च रक्तदाबाचा प्रतिबंध कसा करावा?

उच्च रक्तदाबाचा धोका कमी करण्यासाठी आणि तो नियंत्रणात ठेवण्यासाठी पुढील उपाय उपयुक्त ठरतात.

१. मीठाचे प्रमाण कमी करा

WHO प्रौढांसाठी दररोज एकूण मीठाचे प्रमाण 5 ग्रॅमपेक्षा कमी ठेवण्याची शिफारस करते. यात स्वयंपाकात वापरलेले मीठ तसेच इतर पदार्थांमधून मिळणारे मीठ समाविष्ट आहे.

जेवताना वरून मीठ घेण्याची सवय टाळा.
लोणचे, पापड, चिप्स आणि खारवलेले पदार्थ मर्यादित ठेवा.
पॅकेज्ड पदार्थांवरील सोडियमचे प्रमाण तपासा.
चवीसाठी लिंबू, कोथिंबीर, लसूण आणि इतर मसाल्यांचा वापर करा.

मूत्रपिंडाचे आजार असलेल्या किंवा पोटॅशियमवर परिणाम करणारी औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी पोटॅशियमयुक्त मीठाचे पर्याय डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरू नयेत.

२. दररोज शारीरिक हालचाल करा

निरोगी प्रौढांनी आठवड्यातून किमान 150 मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा व्यायाम करण्याचे लक्ष्य ठेवावे. उदाहरणार्थ:

वेगाने चालणे
सायकल चालवणे
पोहणे
आपल्या क्षमतेनुसार हलका व्यायाम

नियमित व्यायामाची सवय नसल्यास सुरुवात हळूहळू करा. हृदयविकार किंवा इतर गंभीर आजार असल्यास व्यायामाचा प्रकार डॉक्टरांशी चर्चा करून ठरवा.

३. संतुलित आहार घ्या

आहारात भाज्या, फळे, कडधान्ये, डाळी, संपूर्ण धान्ये आणि योग्य प्रमाणात प्रथिनांचा समावेश करा. तळलेले पदार्थ, अतिप्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ आणि संतृप्त व ट्रान्स फॅटचे जास्त प्रमाण असलेले पदार्थ मर्यादित ठेवा.

४. वजन नियंत्रणात ठेवा

वजन जास्त असल्यास डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांच्या मदतीने हळूहळू वजन कमी करण्याचे लक्ष्य ठरवा. अतिशय कमी खाणे किंवा झटपट वजन कमी करण्याच्या पद्धती टाळा.

५. तंबाखू टाळा आणि मद्यपानाबाबत काळजी घ्या

धूम्रपान, तंबाखू आणि निकोटीनयुक्त उत्पादने टाळा. मद्यपान न करणे हा सुरक्षित पर्याय आहे; मद्यपान करत असल्यास ते कमी करणे किंवा थांबवण्यासाठी आवश्यक मदत घ्या.

६. पुरेशी झोप घ्या आणि ताण व्यवस्थापित करा

नियमित झोपेची वेळ ठेवा. ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम, छंद आणि कुटुंबासोबत वेळ घालवणे यामुळे ताण हाताळण्यास मदत होऊ शकते. मोठ्याने घोरणे किंवा झोपेत श्वास थांबल्यासारखे होणे यांसारखी लक्षणे असल्यास डॉक्टरांना सांगा.

७. रक्तदाब नियमित तपासा

घरच्या घरी किंवा आरोग्य केंद्रात रक्तदाब तपासून त्याची नोंद ठेवा. विशेषतः मधुमेह, मूत्रपिंडाचे आजार, लठ्ठपणा किंवा कौटुंबिक इतिहास असल्यास तपासणीबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

घरी रक्तदाब योग्य पद्धतीने कसा मोजावा?

मोजण्यापूर्वी किमान 5 मिनिटे शांतपणे बसा.
मोजण्याच्या आधीच्या 30 मिनिटांत शक्यतो चहा-कॉफी, धूम्रपान आणि व्यायाम टाळा.
पाठ टेकवून बसा, पाय जमिनीवर सपाट ठेवा आणि पाय एकमेकांवर ठेवू नका.
योग्य आकाराचा कफ उघड्या दंडावर लावा आणि हात हृदयाच्या पातळीवर आधारावर ठेवा.
मोजताना बोलू नका. एक मिनिटाच्या अंतराने दोन मोजमापे घेऊन त्यांची नोंद करा.
डॉक्टरांना दाखवण्यासाठी तारीख, वेळ आणि रक्तदाबाचे आकडे लिहून ठेवा.

उच्च रक्तदाबामुळे कोणते आजार होऊ शकतात?

उच्च रक्तदाब दीर्घकाळ नियंत्रणात न राहिल्यास शरीराच्या महत्त्वाच्या अवयवांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामध्ये पुढील समस्यांचा समावेश होतो:

हृदयविकाराचा झटका आणि हृदय निकामी होण्याचा धोका
मेंदूतील रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजार आणि पक्षाघात (स्ट्रोक)
मूत्रपिंडांचे नुकसान
डोळ्यांच्या रक्तवाहिन्यांवर परिणाम आणि दृष्टीच्या समस्या
रक्तवाहिन्यांचे नुकसान

योग्य वेळी निदान, जीवनशैलीतील बदल आणि डॉक्टरांनी सुचवलेले उपचार यामुळे या गुंतागुंतींचा धोका कमी करता येऊ शकतो.

रक्तदाब खूप वाढल्यास काय करावे?

रक्तदाब 180/120 mmHg पेक्षा जास्त आढळल्यास किमान एक मिनिट शांतपणे थांबून पुन्हा मोजा. तो पुन्हा इतकाच जास्त असल्यास तातडीने वैद्यकीय सल्ला घ्या.

छातीत दुखणे, श्वास घेण्यास त्रास, अचानक अशक्तपणा किंवा बधिरपणा, बोलण्यात अडचण, दृष्टीत अचानक बदल किंवा तीव्र गोंधळ यांसारखी लक्षणे असल्यास तातडीने आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्या. रक्तदाब पुन्हा मोजण्यासाठी किंवा तो आपोआप कमी होण्याची वाट पाहण्यासाठी मदत घेण्यास विलंब करू नका.

उच्च रक्तदाबाची औषधे आयुष्यभर घ्यावी लागतात का?

प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती वेगळी असते. काही व्यक्तींमध्ये जीवनशैलीतील बदलांमुळे रक्तदाब सुधारू शकतो; तर अनेकांना दीर्घकाळ औषधांची गरज असते. औषधे सुरू करायची, बदलायची किंवा बंद करायची याचा निर्णय डॉक्टर घेतात.

रक्तदाब सामान्य दिसू लागला तरी स्वतःहून औषधे बंद करू नका. औषधांमुळे त्रास होत असल्यास डॉक्टरांशी चर्चा करा.

उच्च रक्तदाबाला अनेकदा स्पष्ट लक्षणे नसतात, म्हणून त्याला ‘सायलेंट किलर’ असे म्हटले जाते. नियमित रक्तदाब तपासणी, कमी मीठाचा संतुलित आहार, शारीरिक हालचाल, वजन नियंत्रण आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचार या सवयी हृदय, मेंदू आणि मूत्रपिंडांचे आरोग्य जपण्यास मदत करतात.

लक्षात ठेवा: लक्षणे नसणे म्हणजे रक्तदाब सामान्य आहे असे नाही. आजच आपला रक्तदाब तपासा आणि गरज असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

वैद्यकीय सूचना: हा लेख सर्वसाधारण आरोग्यविषयक माहितीसाठी आहे. वैयक्तिक निदान किंवा उपचारांसाठी पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.